Bron: Psychoseplein
(met extra accentueringen en redigering door de FOMAT)

Wat is een psychose?

Als iemand psychotisch is, dan is hij het normale contact met onze werkelijkheid kwijtgeraakt. Dat wijst op een ernstige verstoring van de verwerking van informatie. Dit kan blijken uit een of meer van de volgende verschijnselen.

Hallucinaties:
Iemand die psychotisch is kan iets waarnemen (horen, zien, ruiken, voelen, proeven) dat er in werkelijkheid niet is. Deze ervaringen zijn voor de betrokkene zeer 'echt'. Het horen van stemmen is de meest voorkomende hallucinatie. Soms geven stemmen commentaar op het gedrag of geven ze opdrachten. Hallucinaties kunnen zeer hinderlijk zijn voor degene die er last van heeft. Als de patiënt op de stemmen reageert, dan kan dit leiden tot vreemd of storend gedrag.

Vaak lukt het de patiënt een lange tijd om deze ervaringen voor zichzelf te houden, zonder dat mensen in de omgeving er iets van merken.

Wanen:
Dit zijn individuele ideeën of overtuigingen die absoluut niet in overeenstemming zijn met algemeen geaccepteerde ideeën of opvattingen. Het draait bij een waan altijd om de betrokkene zelf; hij heeft bijvoorbeeld de overtuiging dat hij buitengewone kwaliteiten bezit, rechtstreeks in verbinding staat met een hogere macht of weet zeker dat er een complot tegen hem wordt gesmeed. Ogenschijnlijk gewone gebeurtenissen krijgen een speciale betekenis. Het is moeilijk iemand met wanen op andere gedachten te brengen: hij houdt sterk aan zijn ideeën vast en is vaak niet gevoelig voor logische tegenwerpingen.

Verward denken:
Het denkproces kan te snel, te langzaam of chaotisch zijn. Vaak lukt het niet om helder te denken. Soms gaat het verband tussen gedachten verloren. Hierdoor is het nogal eens moeilijk om te begrijpen wat iemand die psychotisch is precies bedoelt. Op zijn beurt kan hij weer moeite hebben om anderen te begrijpen. Dit komt doordat hij zich niet goed kan concentreren en problemen heeft met onthouden. Het kan hem vaak moeite kosten het gedrag van anderen te plaatsen.

Vaak komen voorafgaand aan, tegelijk met of na afloop van een psychose ook andere verschijnselen voor, zoals negatieve symptomen, cognitieve stoornissen en depressie.

Negatieve symptomen
Deze duiden op het ontbreken van gedrag dat normaal wel aanwezig is. Voorbeelden zijn: weinig spreken, weinig initiatief tonen, weinig energie hebben, weinig gebaren maken, een vlakke gezichtsuitdrukking hebben of een teruggetrokken gedrag vertonen. Negatieve symptomen kunnen zeer ernstig zijn. De patiënt heeft dan zijn vitaliteit en enthousiasme geheel verloren. Anderen kunnen dit opvatten als luiheid en 'niet willen deugen'. De patiënt kan er niets aan doen dat hij deze negatieve symptomen heeft. Negatieve symptomen zijn vaak moeilijk te behandelen.

Cognitieve stoornissen
Dit zijn verslechteringen in de verwerking van informatie door de hersenen. De patiënt heeft moeite zich te concentreren, is gemakkelijk afgeleid of heeft moeite verschillende soorten informatie gelijktijdig te verwerken (bijvoorbeeld te lezen terwijl de radio aanstaat).

Bij een depressie is er sprake van een sombere stemming en een gedaalde zelfwaardering. Soms is de wanhoop zo groot dat mensen zelfdoding overwegen of zelfs een suïcidepoging doen.

Een psychose komt het meest voor bij mensen tussen de 16 en 30 jaar en kan samenhangen met verschillende psychiatrische ziektebeelden. Zo zijn er psychosen door drugsgebruik, psychosen bij een manisch-depressieve aandoening, psychosen bij schizofrenie en psychosen in het kader van kortdurende psychotische stoornissen. Manisch-depressieve stoornissen komen voor bij 1 op de 200 mensen, schizofrenie bij 1 op de 100. Welke aandoening het precies is, hangt onder andere af van bijkomende verschijnselen, oorzaken en tijdsduur van de psychose. Omdat het verloop van de aandoening mede de diagnose bepaalt, kan het in sommige gevallen ongeveer een half jaar duren voor de diagnose met zekerheid gesteld kan worden. Houd er rekening mee dat de eerste diagnose later bijgesteld kan worden.

Wat kunnen de oorzaken van een psychose zijn?

Iedereen kan psychotisch worden. Bij mensen die bijvoorbeeld drugs gebruiken (cannabis, cocaïne of LSD) verandert de werking van de hersenen dusdanig, dat zij verward kunnen gaan denken of dingen waarnemen die er in werkelijkheid niet zijn. Ook door andere ernstige lichamelijke ontregelingen (zoals hoge koorts bij kleine kinderen of na een zware operatie bij ouderen) kan een psychose optreden.

Meestal is er geen duidelijke oorzaak te vinden. Het ontstaan van een psychose hangt af van de kwetsbaarheid om een psychose te krijgen en van de stress die iemand ondervindt. Hoe groter de kwetsbaarheid is om een psychose te krijgen, des te sneller kan er bij (lichte) stress een psychose optreden. Iemand krijgt dan meer emotioneel geladen informatie te verwerken dan hij aankan; de informatieverwerking is ontregeld. Hierdoor kunnen de typische verschijnselen van een psychose optreden.

De kwetsbaarheid voor een psychose kan erfelijk bepaald zijn, maar ook samenhangen met aandoeningen tijdens de zwangerschap of rond de bevalling. Overigens blijft de kans klein dat familieleden van een patiënt met een psychose ook een psychose krijgen. Meestal is er in een familie maar één patiënt met een psychose. Een psychose wordt niet veroorzaakt door opvoedings- of gezinsproblemen. Meestal zijn er geen duidelijke problemen in het gezin die de aanleiding vormen als iemand voor het eerst psychotisch wordt.

De noodsitiatie (crisis-opvang)

Wanneer iemand psychotisch is moet zo snel mogelijk psychiatrische hulp worden gezocht. Meestal verdwijnt de psychose met het gebruik van een anti-psychoticum. Daarna is het echter van het grootste belang dat de getroffene inzicht krijgen in het waarom van de psychose en de mogelijkheden om herhaling te voorkomen.

In de praktijk is het echter niet zo eenvoudig als in de voorgaande drie zinnen beschreven staat. Verschillende problemen kunnen een vlotte behandeling belemmeringen en meestal doen die problemen zich tegelijkertijd voor. Maar een ding is zeker: hoe langer het duurt voor er hulp geboden wordt, des te moeilijker is het de patiënt uit de psychose te halen.

Een psychose verdwijnt niet vanzelf maar kan wel geleidelijk aan lijken te verdwijnen doordat de patiënt er als het ware mee heeft leren leven, totdat een nieuwe uitbarsting weer alles overhoop gooit.

Nadat de psychose verdwenen is, gaat het erom nieuwe crisissen te voorkomen. De kwaliteit van de nazorg en de opvang thuis bepaalt of een patient terugvalt of zijn leven weer opnieuw kan oppakken - binnen de beperkingen van zijn handicap.

Hoe te handelen?

Een psychotische patiënt gelooft in zijn wanen zoals anderen geloven dat de aarde rond is en de zwaartekracht van boven naar beneden werkt. Het is dan meestal ook zinloos om te proberen iemand van de onjuistheid van zijn wanen te overtuigen. Ook botweg stellen dat de betrokkene 'gek' is en psychiatrisch behandeld moet worden, werkt in de regel averechts. Het vereist veel takt en geduld om in deze omstandigheden iemand toch zover te krijgen dat hij of zij psychiatrische hulp accepteert. Niet iedereen is daar toe in staat, het hangt ook af van het vertrouwen dat de patiënt stelt in de hulpverlener. Patiënten met een paranoïde psychose zullen zich niet laten overreden door iemand die ze ervan verdenken tot het komplot te behoren - ook al is die persoon de eigen vader of moeder (of beweert dat te zijn....).

De eerste hulp moet dus vaak bestaan uit het organiseren van een goede aanpak. Bij paranoïde patiënten kan het plotseling en plompverloren komen opdraven van hulpverleners verdacht overkomen, soms is het dan beter de patiënt te stimuleren om zelf eerst aan te geven met wie contact kan worden opgenomen.

Wat is de beste aanpak?

Iemand die psychotisch is, is zeer gevoelig voor reacties uit zijn directe omgeving. Het tegendeel lijkt vaak het geval te zijn, maar schijn bedriegt. Wanneer de omgeving van de patient in paniek raakt, dan zal de psychose versterkt worden, blijft de omgeving kalm, helder en duidelijk - vastberaden dan heeft dat een kalmerende werking op de patient. De houding van de omgeving, met name de naaste omgeving en de personen waarin de patient vertrouwen stelt, kan van doorslaggevende betekenis zijn.
  • Ongewenst bij de aanpak:
  • Meegaan in de wanen van de patiënt
  • Denken dat de patiënt zich aanstelt en dienovereenkomstig handelen
  • De patiënt verwijten maken, ultimatums stellen, bevelen geven of zelfs dreigementen uiten

Een vaak voorkomende fout van mensen die zich bewust zijn van het feit met een gestoord mens van doen te hebben, is de gestoorde niet meer serieus te nemen door:

Praten over de patiënt in de derde persoon terwijl hij of zij zelf aanwezig is
Dit is niet alleen buitengewoon beledigend en maar ook zeer beangstigend voor de patiënt
De patiënt voorhouden dat iedereen wel een beetje gek is en niemand normaal
Het tegendeel is waar: schizofreniepatiënten zijn allesbehalve 'gek' en schizofrenie is - helaas - een heel normale ziekte.

In het algemeen geldt dat een psychotische patiënt vooral behoefte heeft aan duidelijkheid en eerlijkheid. In alle openheid moet het probleem worden onderkend en de bestrijding ervan georganiseerd.

Hoe kan men het vertrouwen van een psychoticus verwerven of behouden?
Luisteren is erg belangrijk, dus veel (door)vragen zonder te oordelen. Let goed op het dubbelbewustzijn van de psychoticus dat altijd - soms heel zwak, soms heel duidelijk - op de achtergrond aanwezig is. Dubbelbewustzijn wil zeggen: de patiënt is tegelijkertijd zowel overtuigd van zijn wanen als ook zich bewust van het feit dat er iets vreemds aan de hand is. De wanen zijn in het algemeen niet de oorzaak van de verwarring en de psychose, maar de uiting van een dieperliggend probleem, fouten in de waarneming waar de patiënt zich niet van bewust is.

Voorbeelden:
Niet het feit dat iemand denkt dat hij God is, is de oorzaak van de psychose, maar het horen van een stem die hem de opdracht geeft de wereld te redden van de milieuvervuiling en het energieke gevoel dat de patiënt het idee geeft ook daadwerkelijk van alles aan te kunnen.
Niet het feit dat iemand denkt dat er een komplot tegen hem wordt gesmeed is de oorzaak van de psychose, maar het gevoel dat hij door iedereen wordt nagekeken en dat iedereen op hem let heeft hem ervan overtuigd dat er iets geheimzinnigs gaande is.
Doorvragen, blijven doorvragen zonder oordelen te geven, met een oprechte verbazing - zonder paniek - geeft de patiënt het vertrouwen ten eerste dat er iemand een serieuze poging doet met hem of haar mee te voelen - het gevoel van isolement wordt doorbroken - en ten tweede geeft het de patiënt de ervaring dat wat allemaal zo duidelijk leek, toch heel moeilijk uit te leggen is. Daardoor wordt het dubbelbewustzijn gestimuleerd en raakt de patiënt tenslotte gevoelig voor de suggestie dat hij wellicht het slachtoffer zou kunnen zijn van een zinsbegoocheling, overspannenheid of iets anders dat door een arts behandeld zou kunnen worden.

In een dergelijk gesprek moeten de 'eerste hulp' verleners zich onthouden van oordelen over de waanideeën, maar ideeen die wel overeenkomen met de realiteit duidelijk bevestigen en beamen.

Medische hulpverleners hebben veelal geleerd niet in te gaan op de waanideeen van de patiënt omdat daardoor de psychose versterkt zou kunnen worden. Het is in ieder geval zo dat hen voor een dergelijke aanpak meestal de tijd ontbreekt. Een gesprek dat ingaat op de inhoud van de psychose kan vele uren, zo niet dagen in beslagnemen. De arts kan zich veelal op zijn medisch gezag laten voorstaan, kan soms ook als 'buitenstaander' voorstellen doen om een impasse te doorbreken - door bijvoorbeeld een slaapmiddel voor te stellen om er de volgende dag nog eens op terug te kunnen komen.

Met name bij een paranoïde patiënt kan de psychose zo ver gevorderd zijn dat het te laat is voor een goed gesprek, de patiënt vertrouwt niemand meer. Een patiënt die zich aldus van de hele buitenwereld heeft geïsoleerd loopt het grote risico door zijn psychose meegesleept te worden in zelfverwaarlozing en andere gevaren voor zichzelf en anderen. In zo'n geval moet een beroep op de wet BOPZ worden gedaan om een gedwongen opname te regelen.




Terug naar begin van deze pagina