Ter informatie van huisartsen, verpleeghuisartsen en artsen werkzaam in ziekenhuizen.
En ook voor de vele studenten geneeskunde die onze website bezoeken.
Hulpverlening gaat (altijd!) boven het belang van opsporing en vervolging van evt. strafbare feiten of de vaststelling van aansprakelijkheid. Bij de geringste twijfel over het bestaan van een irreversibele dood (door welke aard of oorzaak dan ook) dient in dat geval onverwijld een reanimatie te worden opgestart. Dit is het primaat van elke arts en van de hulpverleningsdiensten. Hulpverleners zijn echter geen (buitengewone) opsporingsambtenaren, en behoren zich ook niet als zodanig te (willen) gedragen. Zij hebben, net als de artsen onder wiens verantwoordelijheid zij werken, een beroepsgeheim. Pas op het moment dat de reanimatiepoging definitief wordt gestaakt, en de dood op dat moment wordt vastgesteld, is er sprake van overlijden en van een stoffelijk overschot (lijk). Na het vaststellen van de dood is er geen sprake meer van hulpverlening. Het beroepsgeheim verdwijnt daarmee echter niet.
Het vaststellen van de dood kan door eenieder (met enig gezond verstand) geschieden. De vroegere praktijk van ambulancediensten om een overledene naar het ziekenhuis te vervoeren om daar de dood door een arts te laten vaststellen is in de laatste jaren niet meer gebruikelijk. Als men als arts of hulpverlener (verpleegkundige) en ook als burger niet overtuigd is van irreversibel overlijden dient onverwijld een reanimatiepoging te worden ondernomen c.q. te worden voortgezet.
Op het moment dat de dood wordt vastgesteld treden automatisch de bepalingen van de Wet op de lijkbezorging in werking. Er ontstaat dan een 'nieuwe' juridische en feitelijke situatie met mogelijk vergaande en soms onverwachte en onvermoede consequenties. Voorbeelden van praktische situaties zijn te vinden in: De Wet op de lijkbezorging schrijft voor dat bij overlijden een lijkschouw, zo spoedig mogelijk na het overlijden, dient te worden uitgevoerd door de behandelend arts (volgens artikel 3 van de Wlb.) of de gemeentelijk lijkschouwer.Een belangrijk misverstand is dat een lijkschouw moet worden uitgevoerd om de dood en de doodsoorzaak vast te stellen. We zullen hier nader op ingaan.
Eerst zal moeten worden vastgesteld door middel van een lijkschouw (door een bevoegd arts) dat naar diens overtuiging en zonder enige twijfel sprake is van een natuurlijke dood. De betreffende arts is dan verantwoordelijk en gehouden om een zgn. A-verklaring van overlijden af te geven en tevens een zgn. B-verklaring in te vullen over de doodsoorzaak. Na afgifte van de A-verklaring (natuurlijke dood) staat het stoffelijk overschot op dat moment ter beschikking van de nabestaanden. Er is dan geen enkele bemoeienis meer nodig van Politie of Justitie en ook niet van een forensisch arts.
Terug naar inhoudsoverzicht
De thans gangbare omschrijving van de beide begrippen:
In Nederland wordt bij een 'niet natuurlijk' overlijden alleen de externe factor aangeduid als primaire doodsoorzaak (zie hieronder) en niet de medische reden (hersenletsel, bloedverlies, vergiftiging, hartstilstand, etc.) en ook, en dat is een belangrijk misverstand, zonder dat hieraan enige juridische kwalificatie van 'schuld' of 'onschuld' of oordeel als 'moord' of 'doodslag' wordt toegekend.
Een overzicht van de externe factoren, die het overlijden kwalificeren als een 'niet-natuurlijke dood' is te vinden in de ICD-10 classificatie van de WHO, zoals deze omschreven staan in de coderingen volgens Chapter XX: External causes of morbidity and mortality (V01-Y98).
Als iemand 3 weken na een ongeval in het ziekenhuis overlijdt aan de gevolgen - de complicaties van de letsels of de behandeling - is sprake van een niet-natuurlijke dood. Als iemand met een terminale ziekte in het laatste stadium van leven onwel wordt en eenzelfde ongeval krijgt en overlijdt, is ook sprake van een niet-natuurlijke dood. Ook in dat geval is het overlijden primair toe te schrijven AAN het ongeval en niet AAN de ziekte. Of het overlijden in juridische zin toch toe te schrijven zou kunnen worden AAN het onwel worden ten gevolge van de ziekte of AAN iets anders, is een vraag naar de causaliteit. Die vraag mag de Officier van Justitie in dialoog met de advocatuur gaan beantwoorden na onderzoek door een deskundige. Het overlijden is in elk geval, in de zin van de Wet op de lijkbezorging, een niet-natuurlijke dood want zonder ongeval (de externe factor) was het overlijden niet op dat moment opgetreden. Dat alles is niet altijd even begrijpelijk voor nabestaanden en ook niet voor veel artsen. Strafvorderlijke relevantie is géén criterium bij het onderscheid tussen natuurlijke en niet-natuurlijke dood en speelt daarbij geen rol en behoort ook geen rol te spelen. Helaas is dit niet altijd voor iedereen even duidelijk, zeker niet voor het OM en, merkwaardig genoeg, zelfs niet voor een aantal forensisch (werkzame) artsen. Als iemand door de bliksem wordt getroffen en vervolgens overlijdt (ICD10-code: X33) is sprake van een niet-natuurlijke dood: een externe factor veroorzaakt op dat moment het overlijden. Hetzelfde geldt voor een dodelijk verlopende anafylactische reactie na een wespesteek (ICD10 code: W57) waarbij de 'externe factor' maatgevend is, niet de strafvorderlijke relevantie voor de politie of het OM. Ook als iemand overlijdt na het, per abuis, nuttigen van giftige paddestoelen (ICD10 code: Y19) is sprake van een externe factor en dus een niet-natuurlijk overlijden (opzet niet bepaald) en mag de Officier van Justitie helemaal zelf uitmaken wat hiermee wordt gedaan na ontvangst van de Art. 10 verklaring betreffende het niet-natuurlijk overlijden. Indien de betreffende paddestoelen in een restaurant door de chefkok als 'delicatesse' werden geserveerd werpt dit natuurlijk ineens weer een heel ander (ICD10 code: X49) licht op de zaak. Als de betreffende chefkok hiervan wist, óf kon óf moest weten (ICD10 code: X89), lijkt een verdergaande bemoeienis van de OvJ wel degelijk op zijn plaats. Tenslotte bestaat ook nog de mogelijkheid dat het eten van de paddestoelen met de intentie tot zelfdoding (ICD10 code: X69) geschiedde. Ook dan is (nog steeds) sprake van een niet-natuurlijk overlijden.
"De gemeentelijk lijkschouwer maakt geen onderscheid tussen wel of niet strafbare feiten; dat oordeel is aan justitie. De gemeentelijk lijkschouwer maakt slechts onderscheid tussen een natuurlijke en een niet-natuurlijke dood. Veel gevallen van niet-natuurlijke dood (ongeval, suïcide) leveren geen strafbare feiten op."
(Bron: Das et al. Ned Tijdschr Geneeskd. 2007;151:838-9)
Op 1 november 2010 werd dit door het OM nog eens treffend omschreven:
"Het OM moet in kennis gesteld worden van elk (evident) niet-natuurlijk overlijden en elk overlijden waarbij getwijfeld wordt aan het natuurlijk karakter ervan. Er is slechts dan sprake van een natuurlijk overlijden als de schouwend behandelend arts of gemeentelijke lijkschouwer ervan overtuigd is dat het overlijden uitsluitend veroorzaakt is door ziekte of ouderdom."
"Als de schouwarts zeker weet dat er geen sprake is van of als hij twijfelt aan een natuurlijke oorzaak van het overlijden geeft hij geen verklaring van natuurlijk overlijden af en meldt hij dit overlijden op basis van artikel 7 lid 2 en 3 van de Wet op de lijkbezorging aan de gemeentelijk lijkschouwer. Deze verricht vervolgens zelf een lijkschouw. Als ook hij twijfelt aan of niet overtuigd is van het natuurlijke karakter van het overlijden en geen verklaring van overlijden kan afgeven, brengt hij verslag uit aan de officier van justitie. De officier van justitie beoordeelt of het vermoeden bestaat dat een strafbaar feit is gepleegd en als dit het geval is of een gerechtelijke sectie gelast moet worden. Daarna neemt de officier van justitie een beslissing over de vrijgave van het lichaam ter begraving of crematie."
(Bron: Aanwijzing feitenonderzoek/strafrechtelijk onderzoek ).
De vraag in hoeverre, in welke mate, waardoor, en hoe beslissend de 'externe factor' heeft bijgedragen aan het overlijden is een juridische vraag naar de causaliteit. Die vraag wordt in de Nederlandse situatie dus NIET beantwoord door de gemeentelijk lijkschouwer maar door de Officier van Justitie en, alleen als de OvJ dit van belang acht, door een gerechtelijke sectie. Een vermoeden van causaliteit is voldoende om een zgn. art. 10 verklaring af te geven, niet het het bewijs van causaliteit - dat moet de Officier van Justitie maar zelf uitzoeken. Een bepaling in de wet dat de Officier van Justitie verplicht zou zou zijn om een (on)gevraagd advies van de forensisch (werkzame) arts op te volgen kent Nederland niet. De artikel 10 verklaring van de gemeentelijk lijkschouwer heeft geen enkele strafvorderlijke relevantie in het juridisch proces (we leven niet in de USA - zie hieronder).
De Officier van Justitie ontvangt van de gemeentelijk lijkschouwer een zogenaamde Art-10 verklaring over afwezigheid van de overtuiging dat het een natuurlijke dood betreft, maar of het OM of de politie hier iets mee kan (of moet) is maar de vraag. Zonder toestemming van de Officier van Jusititie of de nabestaanden (bij een natuurlijk overlijden) heeft de gemeentelijk lijkschouwer geen enkele bevoegdheid of legitimatie over over te gaan tot een opheldering van de doodsoorzaak.
Opmerkingen van de FOMAT:
In de Angelsaksische literatuur is het onderscheid tussen 'natuurlijke dood' en 'niet-natuurlijke dood' niet in gebruik en spreekt men over de 'manner of death' om daarmee de aard van het overlijden aan te duiden. Men onderscheidt daar vier groepen. Als eerste de 'natural cause' (de natuurlijke dood). Dan de drie overige groepen als de 'external causes of mortality' (uitwendige oorzaken van sterfte) verdeeld als 'homocide', 'suicide' en 'accidental'. Soms wordt hieraan nog een vijfde groep 'undetermined intent' (in NL: opzet niet bekend) toegevoegd. Deze indeling heeft in deze landen soms ook een juridische betekenis en is volledig in overeenstemming met de ICD-10 classificatie.
In Nederland zou aan dit Angelsaksische systeem nog een zesde groep moeten worden toegevoegd van de euthanasie. Hierbij is in principe ook sprake van een niet-natuurlijk overlijden (daar is indertijd een lange discussie over gevoerd) en ontvangt de OvJ eveneens een artikel 10 verklaring. In dat geval wordt bij het CBS niet de levensbeeindiging (de externe factor) als primaire doodsoorzaak gecodeerd, maar het onderliggend lijden alsof het een natuurlijke dood betreft.
Voor diegenen die zich willen verdiepen in de geschiedenis van de begrippen 'natuurlijke' en 'niet-natuurlijke dood' verwijzen we naar Hoofdstuk 4 van het onderstaande uiterst lezenswaardige en helder geschreven proefschrift uit 2005:
De beroepsgroep van gemeentelijk lijkschouwers, die zich intussen 'forensisch arts' is gaan noemen, bleek niet in staat om een pleidooi voor een verandering van de wetgeving in de richting van het Angelsaksische systeem gestalte te geven. De wetgever had ook bij de laatste wijziging van de Wet op de lijkbezorging weinig trek om hieraan gehoor te geven.
Bij de internationale afspraken in Europa uit 1999 - over de noodzaak en de indicaties voor de inzet van een strict onafhankelijk medico-legaal onderzoek naar overlijdensgevallen - besloot de Nederlandse overheid om zich niet aan te sluiten.
Sinds 1 januari 2010 mag de behandelend arts bij minderjarigen geen verklaring van overlijden meer afgeven zonder overleg met de gemeentelijk lijkschouwer. Tevens is sinds 1 januari 2010 in de wet een strafbepaling opgenomen voor artsen die niet voldoen aan de verplichting om bij doodgeboorte en overlijden de doodsoorzaak bij het CBS te melden. Sinds 1 januari 2010 mogen uitsluitend artsen, die als forensisch arts zijn ingeschreven in een daartoe gehouden register, worden benoemd als gemeentelijk lijkschouwer.
Alles blijft nu voor heel veel artsen (even onduidelijk) zoals het is. 'Juridisering' van het gebeuren rond dood en begraven stuit in Nederland van oudsher op veel weerstand.
Terug naar inhoudsoverzicht
De vaststelling van de irreversibele dood is geen doel maar een onvermijdelijke voorwaarde voor het gaan verrichten van een lijkschouw.
Het doel van de lijkschouw is om te komen tot de vaststelling of er sprake is van een natuurlijke dood of een niet-natuurlijke dood: de aard van het overlijden. Als er enige twijfel is over een natuurlijke dood is er in feite reeds sprake van een 'juridische' niet-natuurlijke dood. Pas na (soms uitgebreid) nader onderzoek kan worden besloten dat het toch een natuurlijke dood betreft. De lijkschouw is de procedure die de noodzaak tot nader onderzoek bepaalt. Een lijkschouw is ook iets anders als het onderzoek van een lijk. Een lijk kan vele malen worden onderzocht maar in principe slechts éénmaal worden geschouwd.
De lijkschouw is méér dan alleen maar onderzoek van het lijk. Het onderzoek van het lijk (het 'schouwen') levert over het algemeen weinig meer op dan de constatering dat er inderdaad sprake is van irreversibele dood. Tot de procedure behoort, naast de zekere vaststelling van de identiteit, ook kennisname van de omstandigheden rond het overlijden, een uitwendig onderzoek van het lijk, vaststellen van de datum en de plaats van overlijden, inspectie van de omgeving, bijv. de woning met observatie van de plaatsing of aan/afwezigheid van voorwerpen, reacties van de omstanders, kleding en ligging en houding van het stoffelijk overschot, etc.
Een gedegen oordeel over de mogelijke (al of niet natuurlijke) aard van overlijden is alleen te vellen door (onafhankelijk en onbevooroordeeld) onderzoek naar alle omstandigheden en het stellen van vragen.
Informatie van nabestaanden (en hulpverleners!) is meestal essentieel, soms is inzage nodig in het medisch dossier om kennis te vergaren over verleden, activiteiten, gewoonten en levensstijl die essentiële gegevens kunnen leveren om tot een oordeel te komen.
Het geheel wordt gekenmerkt door het woord 'waarheidsvinding'. Door het interpreteren (zo men wil: de reconstructie) van de omstandigheden rondom het overlijden wordt de meest waarschijnlijke duiding van de bevindingen samengesteld. Het wat?, wie?, waarom?, hoezo?, met welke?, waardoor?, etc. etc. etc. zijn de vraagtekens die in het verloop van het onderzoek bij een lijkschouw moeten worden omgezet in uitroeptekens. Soms blijven er vraagtekens over die ook niet door nader onderzoek kunnen/zullen worden weggenomen.
De lijkschouw eindigt OF met de afgifte van een verklaring van overlijden (A-verklaring) OF met een artikel 10 verklaring ('niet overtuigd van natuurlijke oorzaak').
In de meeste situaties van overlijden (meer dan 90%) zal de behandelend arts bij de lijkschouw na het overlijden van de eigen patiënt zonder enige twijfel of onzekerheid vaststellen dat er sprake is van een natuurlijke dood. In deze gevallen blijft de gemeentelijke lijkschouwer buiten beeld. Indien de behandelend arts van de overledene om wat voor reden dan ook (dus ook bij twijfel!) meent niet tot afgifte van een verklaring van natuurlijk overlijden te kunnen overgaan dient onverwijld de gemeentelijk lijkschouwer in kennis te worden gesteld. Sinds 1 januari 2010 mag de behandelend arts bij minderjarigen geen verklaring van overlijden meer afgeven zonder overleg met de gemeentelijk lijkschouwer.
Ook als er bij een overlijdensgeval geen arts beschikbaar is of niet bekend is wie de behandelend arts is dient de gemeentelijk lijkschouwer te worden ingeschakeld. In de praktijk betekent dit dat alle gevallen waarbij er sprake is van een niet-natuurlijke dood, of twijfel aan een natuurlijke dood, de gemeentelijk lijkschouwer in actie dient te komen.
Terug naar inhoudsoverzicht
Het is dus in feite betrekkelijk onzinnig om te spreken van een 'onnatuurlijke doodsoorzaak' zoals helaas door veel gemeenten op hun websites wordt gedaan. De doodsoorzaak is een vaststelling die geen ''natuurlijke' of 'onnatuurlijke' dimensie kent.
Zelfs bij de ontwikkeling van een nieuwe richtlijn voor de lijkschouw van ZonMw wordt weer gesproken over de "onnatuurlijke dood".
Het is belangrijk om te bedenken dat er geen verklaring bestaat van niet-natuurlijke dood. De zgn. art.10 verklaring van de lijkschouwer zegt alleen maar dat er geen overtuiging bestaat over het feit dat het een natuurlijke dood betreft. Dit geldt ook bij twijfel of onduidelijkheid.
Terug naar inhoudsoverzicht
Sinds 1 januari 2010 is in de wet een strafbepaling opgenomen voor artsen die niet voldoen aan de verplichting om bij overlijden en doodgeboorte de doodsoorzaak bij het CBS te melden.
De A-verklaring van natuurlijk overlijden berust geheel op het 'ex juvantibus' (bij uitsluiting) vaststellen of er sprake zou kunnen zijn van een niet-natuurlijke dood. Als er geen redenen of argumenten zijn om een niet-natuurlijk overlijden aan te nemen is automatisch sprake van een natuurlijke dood (door welke doodsoorzaak dan ook). De doodsoorzakenstatistiek van het CBS heeft dan ook maar een beperkte betrouwbaarheid. De inhoud van de B-verklaring valt overigens onder het medisch beroepsgeheim en dat heeft een lange voorgeschiedenis. De ambtenaar van de burgerlijke stand ontvangt deze B-verklaring in een gesloten envelop die moet worden doorgezonden aan het CBS. Ook aan de Officier van Justitie worden bij een natuurlijk overlijden in principe geen inlichtingen over de doodsoorzaak verstrekt.
Het begrip doodsoorzaak heeft verschillende dimensies. Men onderscheidt op zijn minst de directe of rechtstreekse doodsoorzaak naast de primaire of onderliggende doodsoorzaak. Als men de doodsoorzaak (bijv. longembolie bij bekkenvenenthrombose) kent, weet men nog niet noodzakelijk wat de aard van het overlijden is en als men de aard van het overlijden kent, is de doodsoorzaak vaak nog niet (precies) bekend. Bij tumoringroei in de bekkenvenen door een coloncarcinoom (ICD10-code: C18) is sprake van een natuurlijke dood maar bij thrombose van de bekkenvenen als complicatie van een femurfractuur na een val van een steiger (ICD10-code: W12) betreft het een niet-natuurlijke dood.
(Bron: o.a. Forensische Geneeskunde, van Gorcum 2004; ISBN 90-232-3798-6: pag. 147)
Voor degenen die meer belangstelling hebben:
Uiteindelijk overlijdt iedereen aan een adem- of hartstilstand maar de opgave van uitsluitend deze twee 'doodsoorzaken' zou een weinig bruikbare statistiek opleveren.
Terug naar inhoudsoverzicht
De arts die de wettelijk voorgeschreven lijkschouw uitvoert is dan verantwoordelijk en gehouden om een zgn. A-verklaring van overlijden af te geven en tevens een zgn. B-verklaring in te vullen over de doodsoorzaak.
Na afgifte van de A-verklaring (natuurlijke dood) staat het stoffelijk overschot op dat moment ter beschikking van de nabestaanden. Er is dan geen enkele bemoeienis nodig van Politie of Justitie en ook niet van een forensisch arts.
Elke behandelend arts kan zonder dat enige nadere beoordeling of onderzoek door een andere arts behoeft plaats te vinden, een A-verklaring afgeven waarna zonder enig probleem de begrafenis of crematie kan worden geregeld met de uitvaartondernemer.
Als iemand in Nederland de perfecte moord wil plegen door zijn echtgenoot of echtgenote (of een kind…..) om het leven te brengen is er in feite maar één belangrijke hindernis: een arts die een verklaring van overlijden moet afgeven. De wetgever heeft namelijk bepaald dat elke arts (die op dat moment 'behandelaar' wordt) naar eigen en enig oordeel een verklaring van natuurlijk overlijden kan afgeven. Als na de moord of doodslag de huisarts (of een waarnemer) van de overledene wordt ingeschakeld en deze bereid is om zonder bedenkingen een verklaring van natuurlijk overlijden af geven is de zaak daarmee klaar. Enige bemoeienis van derden is daarmee volledig overbodig. Politie en Justitie of de gemeentelijk lijkschouwer behoeven bij een natuurlijke dood niet te worden ingeschakeld. Sinds 1 januari 2010 mag de behandelend arts bij minderjarigen geen verklaring van overlijden meer afgeven zonder overleg met de gemeentelijk lijkschouwer.
Het moedwillig verstrekken van onjuiste gegevens omtrent de aard van het overlijden (natuurlijke of niet-natuurlijke dood) en/of de doodsoorzaak is overigens strafbaar gesteld: Onderstaand enkele praktijksituaties ter illustratie:
Doodgeboorte
Volgens de Wet op de lijkbezorging is een doodgeborene de na een zwangerschapsduur van ten minste 24 weken levenloos ter wereld gekomen menselijke vrucht waarvoor de bepalingen van de wet m.b.t. begraving, crematie en ook de overige bepalingen van toepassing zijn. Volgens artikel 12a van de wet dient de arts die een verklaring van doodgeboorte afgeeft in dat geval ook opgave te doen van de doodsoorzaak. Sinds 1 januari 2010 is in de wet een strafbepaling opgenomen voor artsen die niet voldoen aan de verplichting om bij doodgeboorte de doodsoorzaak bij het CBS te melden. Ook dient aangifte van geboorte te worden gedaan bij de burgerlijke stand van de gemeente waar de bevalling plaatsvond.
Doodgeborenen vanaf 24 weken zwangerschap vallen, wetstechnisch gesproken, als 'minderjarige bij overlijden' ook onder de meldingsplicht van art. 10a lid 1 WLB (verplicht overleg met de gemeentelijk lijkschouwer). Deze overlijdensgevallen worden aangemerkt als perinatale sterfte en worden als zodanig nader onderzocht door de: De Wet op de lijkbezorging is niet van toepassing op stoffelijke overschotten van kinderen die na een zwangerschapsduur van minder dan 24 weken levenloos ter wereld zijn gekomen dan wel binnen 24 uur na de geboorte zijn overleden. Begraving of crematie behoort wel tot de mogelijkheden (sinds 1 januari 2010 volgens het nieuwe art. 11a) maar is in deze gevallen niet wettelijk voorgeschreven als verplichting. Indien de moeder/nabestaanden besluiten of er voor kiezen om niet over te gaan tot begraving/crematie is géén sprake van een wetsovertreding.Terug naar inhoudsoverzicht
Onverwacht (solitair) overlijden
In dit soort gevallen is bijzondere oplettendheid vereist alvorens over te gaan tot de afgifte van een verklaring van natuurlijk overlijden. Soms spreekt ook wel over een 'lijkvinding' bij het aantreffen van het stoffelijk overschot. De ingeschakelde behandelend arts (de huisarts of diens waarnemer) kan echter meestal een reguliere lijkschouw verrichten. Ook kan eerst in telefonisch overleg een nader advies over de te volgen procedure worden verkregen van de forensisch arts. Daarmee kan vaak een onnodige en overbodige inzet van Politie of de Officier van Justitie, die door de nabestaanden vaak als zeer belastend wordt ervaren, worden voorkomen.
Meer informatie hierover:
Onverklaard overlijden
Nederland kent geen wettelijk voorschrift om bij een natuurlijk overlijden de doodsoorzaak door een sectie (obductie) vast te stellen (gebrek aan obductie-capaciteit, respect voor privacy). Dit berust op de bepalingen in artikel 8 van het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens (EVRM). Hierop zijn wel uitzonderingen mogelijk, die in nationale wetgeving kunnen worden vastgelegd, en die staan omschreven in het tweede lid van artikel 8 van het EVRM. Voorbeelden van die uitzonderingen zijn de bepalingen in artikel 73 van de Wet op de lijkbezorging. Bij een natuurlijke dood is opheldering van de doodsoorzaak altijd afhankelijk van de toestemming van de nabestaanden, die ook de kosten hiervan moeten betalen.
Speculaties en allerlei wilde veronderstellingen ('tunnelvisies') over de doodsoorzaak hebben geleid tot een beruchte gerechtelijke dwaling die in 2010 werd rechtgezet in een uitspraak van het Gerechtshof in Arnhem. Sindsdien is de discussie over het zgn. 'onverklaard overlijden' weer grotendeels verstomd.
Terug naar inhoudsoverzicht
Vragen over orgaandonatie
In geval van vragen hierover is het van belang om eerst de mogelijkheden te overwegen.
Zie hiervoor:Terug naar inhoudsoverzicht
Overlijden in buitenland
Hierover bereiken ons regelmatig vragen. Van belang hierbij is de buitenlandse wetgeving, die soms op onderdelen nogal kan verschillen van de Nederlandse regelgeving.
Meer informatie hierover:
Het balsemen (conserveren van een lichaam voor een bepaalde of voor onbepaalde tijd) van overledenen was tot 1 januari 2010 verboden. In uitzonderlijke gevallen kon (en dat kan nog) van dit verbod ontheffing aangevraagd worden bij de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). De informatie die hierover door de overheid werd verstrekt is inmiddels van het web verwijderd.
(www.overheidsloket.overheid.nl/index.php?p=product&product_id=308)
Ontheffing bestond altijd al voor de leden van het Koninklijk Huis (de Wet op de lijkbezorging is volgens artikel 87 op hen niet van toepassing).
In Nederland is thanatopraxie middels een wijziging van de wet op de lijkbezorging mogelijk geworden. Het is toegestaan om een lijk voor ten hoogste 10 dagen te conserveren volgens artikel 71.4 van de Wet op de lijkbezorging..
Overlijden na medisch handelen
Indien een patiënt overlijdt ten gevolge van een medische fout of misser volgt geen enkel nader onderzoek indien de 'behandelend arts' (die hiervan kennis draagt) de nabestaanden weet te overtuigen dat er sprake is van een 'natuurlijk overlijden' ten gevolge van ziekte.
Medisch handelen leidt uiterst zelden tot strafbaar handelen, maar kan wel degelijk leiden tot een 'niet-natuurlijk' overlijden.
Meer informatie hierover:Terug naar inhoudsoverzicht
Euthanasie of hulp bij zelfdoding
Hierbij is sprake van een niet-natuurlijk overlijden waarvoor een speciaal voorgeschreven wettelijke procedure moet worden gevolgd. Informatie over de gang van zaken hebben we geplaatst op:
Ongevallen en gevolgen
Bij alle dodelijke ongevallen is er per definitie sprake van een niet-natuurlijke dood. De behandelend arts van de overledene mag - indien ingeschakeld - niet overgaan tot de afgifte van een verklaring van overlijden. Bij elk overlijden als gevolg van een ongeval dient nader politieonderzoek plaats te vinden. Ook als het ongeval zonder betrokkenheid van derden heeft plaatsgevonden (val van trap of ladder, éénzijdig verkeersongeval, verdrinking, verstikking na aspiratie, etc.). Meer informatie: Ook bij 'late gevolgen' van een ongeval is sprake van een niet-natuurlijke dood. Helaas blijken veel artsen, en soms zelfs forensisch (werkzame) artsen, dit niet volledig te beseffen. Te vaak wordt abusievelijk gedacht dat alleen de 'strafvorderlijke relevantie' zou bepalen of er sprake is van een niet-natuurlijke dood. Ook de late gevolgen (> 1 jaar) van ongevallen of dodelijk verlopende complicaties van de behandeling leiden tot een niet-natuurlijke dood (ICD-10 codes: Y85-Y89).
Maatgevend is de 'externe factor' zonder welke het overlijden niet of niet op dat moment zou zijn opgetreden. Het bij dit soort overlijdensgevallen, zonder na te denken, inschakelen van geuniformeerde opsporingsambtenaren moet als uiterst ongewenst c.q. disproportioneel machtsvertoon te worden gekenschetst. De verstandige dienstdoend forensisch arts zal dit inzien en zich beperken tot een (toelichtend) telefonisch overleg met de Officier van Justitie.
Zelfdoding
Ook hierbij is sprake van een niet-natuurlijk overlijden en dient de politie te worden ingeschakeld. Ook als de zelfdoding het gevolg is van een psychiatrische stoornis. Ongeveer de helft van het jaarlijkse aantal suïcides wordt gepleegd door patiënten van de GGZ. De behandelend arts of psychiater mag geen verklaring van overlijden afgeven. Het onderzoek zal zich meestal beperken tot het uitsluiten van betrokkenheid van derden (uiterst zeldzaam). In de openbare media wordt hier weinig aandacht aan besteed (vrees voor 'copy-cat'-gedrag) en richt zich meestal op de gevolgen en niet op de oorzaken. Aangezien zelfdoding nu eenmaal niet als misdrijf kan worden vervolgd zal de Officier van Justitie het stoffelijk overschot meteen vrijgeven. De aard van het overlijden is niet-natuurlijk en de doodsoorzaak is duidelijk. Enig onderzoek naar de omstandigheden die tot de kennelijke wanhoopsdaad hebben geleid blijft meestal geheel achterwege met de motivering dat de nabestaanden onnodig belast zouden worden door nader onderzoek.Terug naar inhoudsoverzicht
Moord en doodslag
Daarbij is het duidelijk dat nader politieonderzoek noodzakelijk is. De omgeving van het stoffelijk overschot zal onmiddellijk worden afgeschermd i.v.m. het sporenonderzoek. Duidelijk is dat een toevallig aanwezige of ingeschakelde arts geen verklaring van overlijden mag afgeven. De aangetroffen omstandigheden mogen niet veranderd worden. Hierover blijken nogal eens misverstanden te ontstaan.
Van een arts, en dit geldt ook voor de forensisch arts, wordt niet verwacht dat hij/zij op eigen gelegenheid en initiatief een soort 'opsporingsonderzoekje' gaat starten ("U bent geen Sherlock Holmes of Oberinspektor Derrick"). Helaas blijken ook een aantal forensisch artsen misschien wat te veel en te vaak naar de Britse tv-serie "Silent Witness" te hebben gekeken en te denken dat ze in de Nederlandse verhoudingen plotseling als 'Coroner' of zelfs als 'Home Office Pathologist' moeten gaan optreden of plotseling als acteur of actrice in een populaire amerikaanse televisieserie verzeild zijn geraakt met de meest wilde voorstellingen en speculaties over toedrachten, intriges en complotten.
Niet alle forensisch (werkzame) artsen blijken dit te beseffen en merkwaardig genoeg blijken hierover soms nogal vreemde opvattingen te bestaan:
Indien het duidelijk is dat er sprake moet zijn van een niet-natuurlijke dood, een ernstig vermoeden van een niet-natuurlijke dood, twijfel aan een natuurlijke dood of twijfel aan een niet-natuurlijke dood mag een arts geen verklaring van overlijden afgeven en dient onverwijld de gemeentelijk lijkschouwer te worden ingeschakeld of de Politie te worden gealarmeerd die op haar beurt de gemeentelijk lijkschouwer (forensisch arts) zal inschakelen.
Terug naar inhoudsoverzicht
Om deze reden wordt bij de voorgestelde de NODO-procedure bij gevallen van onverklaard overlijden de huisarts of kinderarts volledig buitenspel gezet met wettelijke dwang om inzage in de dossiers te verstrekken. Daarmee wordt ook het "medisch beroepsgeheim" volledig ter zijde geschoven. Weigering om inzage in het medisch dossier (en andere dossiers) te verschaffen betekent 'belemmeren van de lijkschouw' en is volgens art. 80 van de Wet op de lijkbezorging strafbaar gesteld met een gevangenisstraf van drie maanden. De NODO-procedure (nog niet in werking getreden) gaat, zoals het er nu uitziet, alleen bij overlijden van levendgeborenen na 28 dagen gelden, en bij overlijden buiten het ziekenhuis, en is niet van toepassing bij doodgeboorte.
Tot 29 mei 2010 had ook de Inspecteur van het Staatstoezicht op de Volksgezondheid geen recht op inzage van het medisch dossier zonder toestemming van de patiënt of nabestaanden. Indien er aanwijzingen zijn voor een niet-natuurlijke dood (ook bij twijfel aan een natuurlijke dood) dient de NODO-procedure niet te worden opgestart en wordt de Officier van Justitie op de hoogte gesteld door de gemeentelijk lijkschouwer. De gemeentelijk lijkschouwer is niet in dienst van politie of justitie en heeft uitsluitend een signalerende functie en is niet bij het nader onderzoek betrokken. De Officier van Justitie krijgt dan verder de regie in handen over (eventueel) nader strafrechtelijk onderzoek. Bij de beantwoording van Kamervragen op 8 maart 2011 werd de plicht tot overleg nog eens uitvoerig uitgelegd door de staatssecretaris van Veiligheid en Justitie.
Terug naar inhoudsoverzicht
Bij de beantwoording van Kamervragen op 24 mei 2011 n.a.v. de bovenstaande radio-uitzending wees de staatssecretaris opnieuw naar de bovenvermelde circulaire.
Wellicht ten overvloede wijzen we er op dat het 'vaststellen van een natuurlijke dood' zonder nader onderzoek (dus inclusief sectie) in feite een contradictio in terminis is. Als een familielid van uzelf in detentie overlijdt zou u ook willen dat een volledig postmortaal onderzoek plaats zou vinden. Dus niet alleen een 'uitwendige schouw' met een simpele verklaring van overlijden.
Terug naar inhoudsoverzicht
Bij een niet-natuurlijk overlijden zal de lijkschouw zijn verricht door de gemeentelijk lijkschouwer, die de Officier van Justitie inlichtingen verschaft over de bevindingen zodat deze een besluit kan nemen over nader onderzoek.
Als er sprake is van nader justitieel of strafrechtelijk onderzoek mogen door de gemeentelijk lijkschouwer geen mededelingen, dan met toestemming van de Officier van Justitie, worden gedaan aan derden (ook niet aan al of niet behandelend artsen).
Als de gemeentelijk lijkschouwer een A-verklaring van natuurlijk overlijden afgeeft volgt er (per definitie) geen nader justitieel onderzoek en kan de Offcier van Justitie geen bezwaar maken tegen het geven van informatie voor zover dit niet in strijd is met het medisch beroepsgeheim (dat zich ook uitstrekt over het overlijden heen) of 'kennelijke' belangen van de overledene. Formeel gesproken zou de overledene toestemming moeten geven voor het verstrekken van nadere informatie die is verkregen door (ongevraagd) medisch-forensisch onderzoek aan zijn/haar lichaam. Uiteraard behoort het tot de taak van de forensisch arts, in het geval hij/zij een natuurlijk overlijden vaststelt en een A-verklaring afgeeft, om dan ook de nabestaanden en de behandelend arts hierover te informeren. Bij een natuurlijk overlijden blijven Politie en Justitie volledig buiten beeld.
De forensisch arts (als gemeentelijk lijkschouwer) adviseert alleen over nader onderzoek dat nog dient plaats te vinden n.a.v. van door hem/haar aangetroffen feiten en omstandigheden. Bij het nader onderzoek is de forensisch arts, die geen opsporingsbevoegdheden heeft, niet meer betrokken. De forensisch arts is ook als niet behandelend arts t.a.v. de overledene (als 'patiënt') onderworpen aan de richtlijnen voor artsen van de KNMG en de WGBO. Of en in welke omvang er nadere inlichtingen worden verstrekt blijft daarmee te allen tijde ter beoordeling van de forensische arts. Er is, behalve naar de Officier van Justitie, geen actieve 'informatie-plicht' voor de forensisch arts, en ook geen 'informatie-recht' van nabestaanden (of hun rechtsbijstandsverleners in aansprakelijkheidskwesties rondom het overlijden) of van artsen die de overledene bij leven hebben behandeld. Ook aan verzekeringsmaatschappijen worden door de forensisch arts geen inlichtingen verstrekt (zoals ook vastgelegd in de richtlijnen van de KNMG).
Terug naar inhoudsoverzicht
Tot slot:
De informatie op deze webpagina wordt voortdurend aangepast en aangevuld naar aanleiding van opmerkingen, correcties, suggesties voor verbetering, etc.
Als u ook een bijdrage wilt leveren of wat mist: laat het ons dan weten via
forum@fomat.nl.
En ook voor de vele studenten geneeskunde die onze website bezoeken.
Procedure na overlijden
Overzicht inhoud:
- Het vaststellen van overlijden
- De natuurlijke en niet-natuurlijke dood
- De lijkschouw
- Verklaring van overlijden
- De doodsoorzaak
- Gang van zaken na overlijden
- Doodgeboorte
- Onverwacht overlijden
- Onverklaard overlijden
- Vragen over orgaandonatie
- Overlijden in buitenland
- Overlijden na medisch handelen
- Euthanasie of hulp bij zelfdoding
- Ongevallen en gevolgen
- Zelfdoding
- Moord en doodslag
- Overlijden van minderjarigen
- Overlijden in detentie
- Informatieverstrekking aan nabestaanden
Het vaststellen van overlijden
Allereerst:Hulpverlening gaat (altijd!) boven het belang van opsporing en vervolging van evt. strafbare feiten of de vaststelling van aansprakelijkheid. Bij de geringste twijfel over het bestaan van een irreversibele dood (door welke aard of oorzaak dan ook) dient in dat geval onverwijld een reanimatie te worden opgestart. Dit is het primaat van elke arts en van de hulpverleningsdiensten. Hulpverleners zijn echter geen (buitengewone) opsporingsambtenaren, en behoren zich ook niet als zodanig te (willen) gedragen. Zij hebben, net als de artsen onder wiens verantwoordelijheid zij werken, een beroepsgeheim. Pas op het moment dat de reanimatiepoging definitief wordt gestaakt, en de dood op dat moment wordt vastgesteld, is er sprake van overlijden en van een stoffelijk overschot (lijk). Na het vaststellen van de dood is er geen sprake meer van hulpverlening. Het beroepsgeheim verdwijnt daarmee echter niet.
Het vaststellen van de dood kan door eenieder (met enig gezond verstand) geschieden. De vroegere praktijk van ambulancediensten om een overledene naar het ziekenhuis te vervoeren om daar de dood door een arts te laten vaststellen is in de laatste jaren niet meer gebruikelijk. Als men als arts of hulpverlener (verpleegkundige) en ook als burger niet overtuigd is van irreversibel overlijden dient onverwijld een reanimatiepoging te worden ondernomen c.q. te worden voortgezet.
Op het moment dat de dood wordt vastgesteld treden automatisch de bepalingen van de Wet op de lijkbezorging in werking. Er ontstaat dan een 'nieuwe' juridische en feitelijke situatie met mogelijk vergaande en soms onverwachte en onvermoede consequenties. Voorbeelden van praktische situaties zijn te vinden in: De Wet op de lijkbezorging schrijft voor dat bij overlijden een lijkschouw, zo spoedig mogelijk na het overlijden, dient te worden uitgevoerd door de behandelend arts (volgens artikel 3 van de Wlb.) of de gemeentelijk lijkschouwer.Een belangrijk misverstand is dat een lijkschouw moet worden uitgevoerd om de dood en de doodsoorzaak vast te stellen. We zullen hier nader op ingaan.
Eerst zal moeten worden vastgesteld door middel van een lijkschouw (door een bevoegd arts) dat naar diens overtuiging en zonder enige twijfel sprake is van een natuurlijke dood. De betreffende arts is dan verantwoordelijk en gehouden om een zgn. A-verklaring van overlijden af te geven en tevens een zgn. B-verklaring in te vullen over de doodsoorzaak. Na afgifte van de A-verklaring (natuurlijke dood) staat het stoffelijk overschot op dat moment ter beschikking van de nabestaanden. Er is dan geen enkele bemoeienis meer nodig van Politie of Justitie en ook niet van een forensisch arts.
De natuurlijke en niet-natuurlijke dood
In de praktijk blijken nogal eens misverstanden te bestaan over het onderscheid en het spraakgebruik rondom de beide begrippen en de criteria die daarvoor dienen te worden gehanteerd.
"Het onderscheid tussen directe doodsoorzaak, primaire doodsoorzaak, wijze en aard van overlijden wordt in Nederland in wettelijke regelingen, op de overlijdensverklaring en op het B-formulier op gebrekkige wijze of niet gemaakt. De meeste artsen zijn niet vertrouwd met deze begrippen. Het verdient aanbevelingen deze begrippen zowel op de overlijdensverklaring als op het B-formulier
op consistente wijze en in overeenstemming met de internationale codes te gebruiken. Daarnaast is het wenselijk de vormen van overlijden waarbij de gemeentelijk lijkschouwer ingeschakeld moet worden expliciet op de overlijdensverklaring aan te geven."
Bron: Das C, Wal G van der. Het begrip ‘doodsoorzaak’: een internationale vergelijking.
Ned Tijdschr Geneeskd 2002; 146: 2040-3.
(accenturering toegevoegd door de FOMAT)
-
Het begrip 'natuurlijke dood' in de Nederlandse context
(Oorsprong is inmiddels 60(!) jaar oud)
De thans gangbare omschrijving van de beide begrippen:
-
"Natuurlijk overlijden is overlijden door spontane ziekte of ouderdom, inclusief een complicatie van een 'lege artis' uitgevoerde medische behandeling."
-
"Niet-natuurlijk overlijden is ieder overlijden dat (mede) het gevolg is van uitwendig (fysisch of chemisch) geweld, ook wanneer dit niet door menselijk toedoen is veroorzaakt, alsmede overlijden waarbij sprake is van opzet of schuld (van de overledene zelf of anderen)."
In Nederland wordt bij een 'niet natuurlijk' overlijden alleen de externe factor aangeduid als primaire doodsoorzaak (zie hieronder) en niet de medische reden (hersenletsel, bloedverlies, vergiftiging, hartstilstand, etc.) en ook, en dat is een belangrijk misverstand, zonder dat hieraan enige juridische kwalificatie van 'schuld' of 'onschuld' of oordeel als 'moord' of 'doodslag' wordt toegekend.
Een overzicht van de externe factoren, die het overlijden kwalificeren als een 'niet-natuurlijke dood' is te vinden in de ICD-10 classificatie van de WHO, zoals deze omschreven staan in de coderingen volgens Chapter XX: External causes of morbidity and mortality (V01-Y98).
- Overzicht numerieke ICD-10 codes (Engelse versie)
- Overzicht ICD-10 codes (Nederlandse versie)
(fuctioneert niet altijd correct door on-line problemen)
Als iemand 3 weken na een ongeval in het ziekenhuis overlijdt aan de gevolgen - de complicaties van de letsels of de behandeling - is sprake van een niet-natuurlijke dood. Als iemand met een terminale ziekte in het laatste stadium van leven onwel wordt en eenzelfde ongeval krijgt en overlijdt, is ook sprake van een niet-natuurlijke dood. Ook in dat geval is het overlijden primair toe te schrijven AAN het ongeval en niet AAN de ziekte. Of het overlijden in juridische zin toch toe te schrijven zou kunnen worden AAN het onwel worden ten gevolge van de ziekte of AAN iets anders, is een vraag naar de causaliteit. Die vraag mag de Officier van Justitie in dialoog met de advocatuur gaan beantwoorden na onderzoek door een deskundige. Het overlijden is in elk geval, in de zin van de Wet op de lijkbezorging, een niet-natuurlijke dood want zonder ongeval (de externe factor) was het overlijden niet op dat moment opgetreden. Dat alles is niet altijd even begrijpelijk voor nabestaanden en ook niet voor veel artsen. Strafvorderlijke relevantie is géén criterium bij het onderscheid tussen natuurlijke en niet-natuurlijke dood en speelt daarbij geen rol en behoort ook geen rol te spelen. Helaas is dit niet altijd voor iedereen even duidelijk, zeker niet voor het OM en, merkwaardig genoeg, zelfs niet voor een aantal forensisch (werkzame) artsen. Als iemand door de bliksem wordt getroffen en vervolgens overlijdt (ICD10-code: X33) is sprake van een niet-natuurlijke dood: een externe factor veroorzaakt op dat moment het overlijden. Hetzelfde geldt voor een dodelijk verlopende anafylactische reactie na een wespesteek (ICD10 code: W57) waarbij de 'externe factor' maatgevend is, niet de strafvorderlijke relevantie voor de politie of het OM. Ook als iemand overlijdt na het, per abuis, nuttigen van giftige paddestoelen (ICD10 code: Y19) is sprake van een externe factor en dus een niet-natuurlijk overlijden (opzet niet bepaald) en mag de Officier van Justitie helemaal zelf uitmaken wat hiermee wordt gedaan na ontvangst van de Art. 10 verklaring betreffende het niet-natuurlijk overlijden. Indien de betreffende paddestoelen in een restaurant door de chefkok als 'delicatesse' werden geserveerd werpt dit natuurlijk ineens weer een heel ander (ICD10 code: X49) licht op de zaak. Als de betreffende chefkok hiervan wist, óf kon óf moest weten (ICD10 code: X89), lijkt een verdergaande bemoeienis van de OvJ wel degelijk op zijn plaats. Tenslotte bestaat ook nog de mogelijkheid dat het eten van de paddestoelen met de intentie tot zelfdoding (ICD10 code: X69) geschiedde. Ook dan is (nog steeds) sprake van een niet-natuurlijk overlijden.
"De gemeentelijk lijkschouwer maakt geen onderscheid tussen wel of niet strafbare feiten; dat oordeel is aan justitie. De gemeentelijk lijkschouwer maakt slechts onderscheid tussen een natuurlijke en een niet-natuurlijke dood. Veel gevallen van niet-natuurlijke dood (ongeval, suïcide) leveren geen strafbare feiten op."
(Bron: Das et al. Ned Tijdschr Geneeskd. 2007;151:838-9)
Op 1 november 2010 werd dit door het OM nog eens treffend omschreven:
"Het OM moet in kennis gesteld worden van elk (evident) niet-natuurlijk overlijden en elk overlijden waarbij getwijfeld wordt aan het natuurlijk karakter ervan. Er is slechts dan sprake van een natuurlijk overlijden als de schouwend behandelend arts of gemeentelijke lijkschouwer ervan overtuigd is dat het overlijden uitsluitend veroorzaakt is door ziekte of ouderdom."
"Als de schouwarts zeker weet dat er geen sprake is van of als hij twijfelt aan een natuurlijke oorzaak van het overlijden geeft hij geen verklaring van natuurlijk overlijden af en meldt hij dit overlijden op basis van artikel 7 lid 2 en 3 van de Wet op de lijkbezorging aan de gemeentelijk lijkschouwer. Deze verricht vervolgens zelf een lijkschouw. Als ook hij twijfelt aan of niet overtuigd is van het natuurlijke karakter van het overlijden en geen verklaring van overlijden kan afgeven, brengt hij verslag uit aan de officier van justitie. De officier van justitie beoordeelt of het vermoeden bestaat dat een strafbaar feit is gepleegd en als dit het geval is of een gerechtelijke sectie gelast moet worden. Daarna neemt de officier van justitie een beslissing over de vrijgave van het lichaam ter begraving of crematie."
(Bron: Aanwijzing feitenonderzoek/strafrechtelijk onderzoek ).
De vraag in hoeverre, in welke mate, waardoor, en hoe beslissend de 'externe factor' heeft bijgedragen aan het overlijden is een juridische vraag naar de causaliteit. Die vraag wordt in de Nederlandse situatie dus NIET beantwoord door de gemeentelijk lijkschouwer maar door de Officier van Justitie en, alleen als de OvJ dit van belang acht, door een gerechtelijke sectie. Een vermoeden van causaliteit is voldoende om een zgn. art. 10 verklaring af te geven, niet het het bewijs van causaliteit - dat moet de Officier van Justitie maar zelf uitzoeken. Een bepaling in de wet dat de Officier van Justitie verplicht zou zou zijn om een (on)gevraagd advies van de forensisch (werkzame) arts op te volgen kent Nederland niet. De artikel 10 verklaring van de gemeentelijk lijkschouwer heeft geen enkele strafvorderlijke relevantie in het juridisch proces (we leven niet in de USA - zie hieronder).
De Officier van Justitie ontvangt van de gemeentelijk lijkschouwer een zogenaamde Art-10 verklaring over afwezigheid van de overtuiging dat het een natuurlijke dood betreft, maar of het OM of de politie hier iets mee kan (of moet) is maar de vraag. Zonder toestemming van de Officier van Jusititie of de nabestaanden (bij een natuurlijk overlijden) heeft de gemeentelijk lijkschouwer geen enkele bevoegdheid of legitimatie over over te gaan tot een opheldering van de doodsoorzaak.
Opmerkingen van de FOMAT:
In de Angelsaksische literatuur is het onderscheid tussen 'natuurlijke dood' en 'niet-natuurlijke dood' niet in gebruik en spreekt men over de 'manner of death' om daarmee de aard van het overlijden aan te duiden. Men onderscheidt daar vier groepen. Als eerste de 'natural cause' (de natuurlijke dood). Dan de drie overige groepen als de 'external causes of mortality' (uitwendige oorzaken van sterfte) verdeeld als 'homocide', 'suicide' en 'accidental'. Soms wordt hieraan nog een vijfde groep 'undetermined intent' (in NL: opzet niet bekend) toegevoegd. Deze indeling heeft in deze landen soms ook een juridische betekenis en is volledig in overeenstemming met de ICD-10 classificatie.
In Nederland zou aan dit Angelsaksische systeem nog een zesde groep moeten worden toegevoegd van de euthanasie. Hierbij is in principe ook sprake van een niet-natuurlijk overlijden (daar is indertijd een lange discussie over gevoerd) en ontvangt de OvJ eveneens een artikel 10 verklaring. In dat geval wordt bij het CBS niet de levensbeeindiging (de externe factor) als primaire doodsoorzaak gecodeerd, maar het onderliggend lijden alsof het een natuurlijke dood betreft.
Voor diegenen die zich willen verdiepen in de geschiedenis van de begrippen 'natuurlijke' en 'niet-natuurlijke dood' verwijzen we naar Hoofdstuk 4 van het onderstaande uiterst lezenswaardige en helder geschreven proefschrift uit 2005:
- Grensgeschillen: een rechtssociologisch onderzoek naar het classificeren van euthanasie en ander medisch handelen rond het levenseinde.
(Dissertatie RUG)
De beroepsgroep van gemeentelijk lijkschouwers, die zich intussen 'forensisch arts' is gaan noemen, bleek niet in staat om een pleidooi voor een verandering van de wetgeving in de richting van het Angelsaksische systeem gestalte te geven. De wetgever had ook bij de laatste wijziging van de Wet op de lijkbezorging weinig trek om hieraan gehoor te geven.
Bij de internationale afspraken in Europa uit 1999 - over de noodzaak en de indicaties voor de inzet van een strict onafhankelijk medico-legaal onderzoek naar overlijdensgevallen - besloot de Nederlandse overheid om zich niet aan te sluiten.
-
On the harmonisation of medico-legal autopsy rules (Raad van Europa)
Onderaan de eerste pagina staat het 'voorbehoud' van Nederland
Alleen maar signalerende rol voor de gemeentelijk lijkschouwer.
In Nederland beslist Officier van Justitie over sectie bij het NFI.
Sinds 1 januari 2010 mag de behandelend arts bij minderjarigen geen verklaring van overlijden meer afgeven zonder overleg met de gemeentelijk lijkschouwer. Tevens is sinds 1 januari 2010 in de wet een strafbepaling opgenomen voor artsen die niet voldoen aan de verplichting om bij doodgeboorte en overlijden de doodsoorzaak bij het CBS te melden. Sinds 1 januari 2010 mogen uitsluitend artsen, die als forensisch arts zijn ingeschreven in een daartoe gehouden register, worden benoemd als gemeentelijk lijkschouwer.
Alles blijft nu voor heel veel artsen (even onduidelijk) zoals het is. 'Juridisering' van het gebeuren rond dood en begraven stuit in Nederland van oudsher op veel weerstand.
De lijkschouw
De lijkschouw geschiedt zo spoedig mogelijk na het overlijden door de behandelend arts of de gemeentelijk lijkschouwer (artikel 3 van de Wlb). Overigens heeft de wetgever nog nooit ergens omschreven wat een 'lijkschouw' dient te omvatten of in zou moeten houden; dat wordt overgelaten aan de arts die de lijkschouw verricht. Duidelijk is dat alle gegevens die nodig zijn voor het invullen van een verklaring van overlijden verzameld dienen te worden.- Project: Samenwerkingsrichtlijn Lijkschouw in ontwikkeling sinds 1 april 2009 (ZonMw)
Zou intussen na twee jaar zijn afgerond.
Van een consensus over deze richtlijn blijkt volgens de nieuwsbrief van het FMG van 27 oktober 2011 echter geen sprake te zijn. -
Implementatietraject Richtlijn Lijkschouw voor behandelend artsen (ZonMw)
Sinds 15 augustus 2011: voortgang of afronding nog niet bekend
Waar de ophef over niet ontdekte 'gifmoorden' vandaan komt is onduidelijk.
De vaststelling van de irreversibele dood is geen doel maar een onvermijdelijke voorwaarde voor het gaan verrichten van een lijkschouw.
Het doel van de lijkschouw is om te komen tot de vaststelling of er sprake is van een natuurlijke dood of een niet-natuurlijke dood: de aard van het overlijden. Als er enige twijfel is over een natuurlijke dood is er in feite reeds sprake van een 'juridische' niet-natuurlijke dood. Pas na (soms uitgebreid) nader onderzoek kan worden besloten dat het toch een natuurlijke dood betreft. De lijkschouw is de procedure die de noodzaak tot nader onderzoek bepaalt. Een lijkschouw is ook iets anders als het onderzoek van een lijk. Een lijk kan vele malen worden onderzocht maar in principe slechts éénmaal worden geschouwd.
De lijkschouw is méér dan alleen maar onderzoek van het lijk. Het onderzoek van het lijk (het 'schouwen') levert over het algemeen weinig meer op dan de constatering dat er inderdaad sprake is van irreversibele dood. Tot de procedure behoort, naast de zekere vaststelling van de identiteit, ook kennisname van de omstandigheden rond het overlijden, een uitwendig onderzoek van het lijk, vaststellen van de datum en de plaats van overlijden, inspectie van de omgeving, bijv. de woning met observatie van de plaatsing of aan/afwezigheid van voorwerpen, reacties van de omstanders, kleding en ligging en houding van het stoffelijk overschot, etc.
Een gedegen oordeel over de mogelijke (al of niet natuurlijke) aard van overlijden is alleen te vellen door (onafhankelijk en onbevooroordeeld) onderzoek naar alle omstandigheden en het stellen van vragen.
Informatie van nabestaanden (en hulpverleners!) is meestal essentieel, soms is inzage nodig in het medisch dossier om kennis te vergaren over verleden, activiteiten, gewoonten en levensstijl die essentiële gegevens kunnen leveren om tot een oordeel te komen.
Het geheel wordt gekenmerkt door het woord 'waarheidsvinding'. Door het interpreteren (zo men wil: de reconstructie) van de omstandigheden rondom het overlijden wordt de meest waarschijnlijke duiding van de bevindingen samengesteld. Het wat?, wie?, waarom?, hoezo?, met welke?, waardoor?, etc. etc. etc. zijn de vraagtekens die in het verloop van het onderzoek bij een lijkschouw moeten worden omgezet in uitroeptekens. Soms blijven er vraagtekens over die ook niet door nader onderzoek kunnen/zullen worden weggenomen.
De lijkschouw eindigt OF met de afgifte van een verklaring van overlijden (A-verklaring) OF met een artikel 10 verklaring ('niet overtuigd van natuurlijke oorzaak').
In de meeste situaties van overlijden (meer dan 90%) zal de behandelend arts bij de lijkschouw na het overlijden van de eigen patiënt zonder enige twijfel of onzekerheid vaststellen dat er sprake is van een natuurlijke dood. In deze gevallen blijft de gemeentelijke lijkschouwer buiten beeld. Indien de behandelend arts van de overledene om wat voor reden dan ook (dus ook bij twijfel!) meent niet tot afgifte van een verklaring van natuurlijk overlijden te kunnen overgaan dient onverwijld de gemeentelijk lijkschouwer in kennis te worden gesteld. Sinds 1 januari 2010 mag de behandelend arts bij minderjarigen geen verklaring van overlijden meer afgeven zonder overleg met de gemeentelijk lijkschouwer.
Ook als er bij een overlijdensgeval geen arts beschikbaar is of niet bekend is wie de behandelend arts is dient de gemeentelijk lijkschouwer te worden ingeschakeld. In de praktijk betekent dit dat alle gevallen waarbij er sprake is van een niet-natuurlijke dood, of twijfel aan een natuurlijke dood, de gemeentelijk lijkschouwer in actie dient te komen.
Verklaring van overlijden
Lijkschouwing vindt niet plaats om de dood vast te stellen, maar om de aard van het overlijden vast te stellen en, indien er sprake is van een natuurlijk overlijden, een verklaring van overlijden (A-verklaring) af te geven. Deze verklaring van overlijden is noodzakelijk om daarmee een verlof tot begraving of verbranding te verkrijgen van de ambtenaar van de burgerlijke stand van de gemeente van overlijden die een akte van overlijden opstelt. Enige bemoeienis van Politie of Justitie is bij afgifte van een A-verklaring niet noodzakelijk. Ook de gemeentelijk lijkschouwer kan na onderzoek besluiten dat er sprake moet zijn van een natuurlijke dood en een (vergelijkbare) A-verklaring afgeven. Ook dan is er vanaf dat moment geen enkele noodzaak meer voor inschakeling of bemoeienis van Politie of Justitie. In de Nederlandse situatie legt de wetgever tot nu toe de bijzondere verantwoordelijkheid van de beoordeling of er sprake is van natuurlijk overlijden bij de behandelend arts zelf (die de wettelijk voorgeschreven lijkschouw verricht) zonder dat een tweede onafhankelijk arts hierover een (mede)oordeel uitspreekt. Sinds 1 januari 2010 mag de behandelend arts bij minderjarigen geen verklaring van overlijden meer afgeven zonder overleg met de gemeentelijk lijkschouwer."Uit reacties blijkt dat er een misverstand bestaat over het begrip 'natuurlijke dood'. Dat wordt mogelijk in de hand gewerkt door de term 'natuurlijk' die een positieve associatie heeft. Zo wordt het onthouden van een levensreddende behandeling aan een bepaalde categorie patiënten wel vergoelijkt met de uitdrukking 'de natuur haar gang laten gaan'.
In feite is 'natuur' een wanbegrip omdat het alles omvat. Niet alleen voedsel en vocht behoren tot de natuur, maar ook het infuus en de sonde, en ook de hersenen waarmee die apparatuur is bedacht en ontworpen. Verder moet goed bedacht worden dat de natuur geen zelfbewustzijn en evenmin bedoelingen heeft, en daarom ook niet haar gang kan gaan. De natuur heeft evenmin een moraal en kan dus onmogelijk goed of slecht worden genoemd.
De menselijke cultuur, inclusief de medische wetenschap en het recht, bestaat doordat wij de natuur nu juist niét haar gang laten gaan, maar haar voortdurend dwarsbomen en in banen leiden die ons goed dunken. Overlijden als gevolg van kanker en aids is volstrekt natuurlijk, maar
wij zijn geneigd ons daar niet bij neer te leggen en bestrijden deze ziekten met man en macht. Dat is nu eenmaal de menselijke natuur. Zo gauw iemand uit naam der natuur de ziekte van een ander de vrije loop wil laten, verdient hij ons wantrouwen."
Bron:
C. Rutenfrans. 'Natuurlijke dood' is een juridisch begrip.
(Volkskrant van 25 augustus 1997)
Het is dus in feite betrekkelijk onzinnig om te spreken van een 'onnatuurlijke doodsoorzaak' zoals helaas door veel gemeenten op hun websites wordt gedaan. De doodsoorzaak is een vaststelling die geen ''natuurlijke' of 'onnatuurlijke' dimensie kent.
Zelfs bij de ontwikkeling van een nieuwe richtlijn voor de lijkschouw van ZonMw wordt weer gesproken over de "onnatuurlijke dood".
Het is belangrijk om te bedenken dat er geen verklaring bestaat van niet-natuurlijke dood. De zgn. art.10 verklaring van de lijkschouwer zegt alleen maar dat er geen overtuiging bestaat over het feit dat het een natuurlijke dood betreft. Dit geldt ook bij twijfel of onduidelijkheid.
De doodsoorzaak
Artikel 12a van de Wet op de lijkbezorging luidt:-
"Tegelijk met de afgifte der verklaring van overlijden, bedoeld in artikel 12, doet de arts opgave van de doodsoorzaak en van de onmiddellijk daarmee samenhangende gegevens ten behoeve van de statistiek".
Sinds 1 januari 2010 is in de wet een strafbepaling opgenomen voor artsen die niet voldoen aan de verplichting om bij overlijden en doodgeboorte de doodsoorzaak bij het CBS te melden.
De A-verklaring van natuurlijk overlijden berust geheel op het 'ex juvantibus' (bij uitsluiting) vaststellen of er sprake zou kunnen zijn van een niet-natuurlijke dood. Als er geen redenen of argumenten zijn om een niet-natuurlijk overlijden aan te nemen is automatisch sprake van een natuurlijke dood (door welke doodsoorzaak dan ook). De doodsoorzakenstatistiek van het CBS heeft dan ook maar een beperkte betrouwbaarheid. De inhoud van de B-verklaring valt overigens onder het medisch beroepsgeheim en dat heeft een lange voorgeschiedenis. De ambtenaar van de burgerlijke stand ontvangt deze B-verklaring in een gesloten envelop die moet worden doorgezonden aan het CBS. Ook aan de Officier van Justitie worden bij een natuurlijk overlijden in principe geen inlichtingen over de doodsoorzaak verstrekt.
- De doodsoorzaakverklaring (B-verklaring)
- De 'scheiding' van de A- en de B-verklaring sinds 1956 (!)
(Achtergrond ligt in het beroepsgeheim)
Het begrip doodsoorzaak heeft verschillende dimensies. Men onderscheidt op zijn minst de directe of rechtstreekse doodsoorzaak naast de primaire of onderliggende doodsoorzaak. Als men de doodsoorzaak (bijv. longembolie bij bekkenvenenthrombose) kent, weet men nog niet noodzakelijk wat de aard van het overlijden is en als men de aard van het overlijden kent, is de doodsoorzaak vaak nog niet (precies) bekend. Bij tumoringroei in de bekkenvenen door een coloncarcinoom (ICD10-code: C18) is sprake van een natuurlijke dood maar bij thrombose van de bekkenvenen als complicatie van een femurfractuur na een val van een steiger (ICD10-code: W12) betreft het een niet-natuurlijke dood.
(Bron: o.a. Forensische Geneeskunde, van Gorcum 2004; ISBN 90-232-3798-6: pag. 147)
Voor degenen die meer belangstelling hebben:
-
Principles for including or excluding 'mechanisms' of death when writing cause-of-death statements
Zeer uitvoerige verhandeling over dit onderwerp
Uiteindelijk overlijdt iedereen aan een adem- of hartstilstand maar de opgave van uitsluitend deze twee 'doodsoorzaken' zou een weinig bruikbare statistiek opleveren.
Gang van zaken na overlijden
Artitkel 76, lid 1 van de Wet op de lijkbezorging luidt:-
"Wanneer tekenen of aanduidingen van een niet-natuurlijke dood aanwezig zijn of wanneer in verband met andere omstandigheden een niet-natuurlijke dood niet uitgesloten geacht kan worden, mag het lijk niet worden vervoerd dan met verlof van de officier van justitie of een van zijn hulpofficieren."
De arts die de wettelijk voorgeschreven lijkschouw uitvoert is dan verantwoordelijk en gehouden om een zgn. A-verklaring van overlijden af te geven en tevens een zgn. B-verklaring in te vullen over de doodsoorzaak.
Na afgifte van de A-verklaring (natuurlijke dood) staat het stoffelijk overschot op dat moment ter beschikking van de nabestaanden. Er is dan geen enkele bemoeienis nodig van Politie of Justitie en ook niet van een forensisch arts.
Elke behandelend arts kan zonder dat enige nadere beoordeling of onderzoek door een andere arts behoeft plaats te vinden, een A-verklaring afgeven waarna zonder enig probleem de begrafenis of crematie kan worden geregeld met de uitvaartondernemer.
Als iemand in Nederland de perfecte moord wil plegen door zijn echtgenoot of echtgenote (of een kind…..) om het leven te brengen is er in feite maar één belangrijke hindernis: een arts die een verklaring van overlijden moet afgeven. De wetgever heeft namelijk bepaald dat elke arts (die op dat moment 'behandelaar' wordt) naar eigen en enig oordeel een verklaring van natuurlijk overlijden kan afgeven. Als na de moord of doodslag de huisarts (of een waarnemer) van de overledene wordt ingeschakeld en deze bereid is om zonder bedenkingen een verklaring van natuurlijk overlijden af geven is de zaak daarmee klaar. Enige bemoeienis van derden is daarmee volledig overbodig. Politie en Justitie of de gemeentelijk lijkschouwer behoeven bij een natuurlijke dood niet te worden ingeschakeld. Sinds 1 januari 2010 mag de behandelend arts bij minderjarigen geen verklaring van overlijden meer afgeven zonder overleg met de gemeentelijk lijkschouwer.
Het moedwillig verstrekken van onjuiste gegevens omtrent de aard van het overlijden (natuurlijke of niet-natuurlijke dood) en/of de doodsoorzaak is overigens strafbaar gesteld: Onderstaand enkele praktijksituaties ter illustratie:
Doodgeboorte
Volgens de Wet op de lijkbezorging is een doodgeborene de na een zwangerschapsduur van ten minste 24 weken levenloos ter wereld gekomen menselijke vrucht waarvoor de bepalingen van de wet m.b.t. begraving, crematie en ook de overige bepalingen van toepassing zijn. Volgens artikel 12a van de wet dient de arts die een verklaring van doodgeboorte afgeeft in dat geval ook opgave te doen van de doodsoorzaak. Sinds 1 januari 2010 is in de wet een strafbepaling opgenomen voor artsen die niet voldoen aan de verplichting om bij doodgeboorte de doodsoorzaak bij het CBS te melden. Ook dient aangifte van geboorte te worden gedaan bij de burgerlijke stand van de gemeente waar de bevalling plaatsvond.
Doodgeborenen vanaf 24 weken zwangerschap vallen, wetstechnisch gesproken, als 'minderjarige bij overlijden' ook onder de meldingsplicht van art. 10a lid 1 WLB (verplicht overleg met de gemeentelijk lijkschouwer). Deze overlijdensgevallen worden aangemerkt als perinatale sterfte en worden als zodanig nader onderzocht door de: De Wet op de lijkbezorging is niet van toepassing op stoffelijke overschotten van kinderen die na een zwangerschapsduur van minder dan 24 weken levenloos ter wereld zijn gekomen dan wel binnen 24 uur na de geboorte zijn overleden. Begraving of crematie behoort wel tot de mogelijkheden (sinds 1 januari 2010 volgens het nieuwe art. 11a) maar is in deze gevallen niet wettelijk voorgeschreven als verplichting. Indien de moeder/nabestaanden besluiten of er voor kiezen om niet over te gaan tot begraving/crematie is géén sprake van een wetsovertreding.
Onverwacht (solitair) overlijden
In dit soort gevallen is bijzondere oplettendheid vereist alvorens over te gaan tot de afgifte van een verklaring van natuurlijk overlijden. Soms spreekt ook wel over een 'lijkvinding' bij het aantreffen van het stoffelijk overschot. De ingeschakelde behandelend arts (de huisarts of diens waarnemer) kan echter meestal een reguliere lijkschouw verrichten. Ook kan eerst in telefonisch overleg een nader advies over de te volgen procedure worden verkregen van de forensisch arts. Daarmee kan vaak een onnodige en overbodige inzet van Politie of de Officier van Justitie, die door de nabestaanden vaak als zeer belastend wordt ervaren, worden voorkomen.
Meer informatie hierover:
Onverklaard overlijden
Nederland kent geen wettelijk voorschrift om bij een natuurlijk overlijden de doodsoorzaak door een sectie (obductie) vast te stellen (gebrek aan obductie-capaciteit, respect voor privacy). Dit berust op de bepalingen in artikel 8 van het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens (EVRM). Hierop zijn wel uitzonderingen mogelijk, die in nationale wetgeving kunnen worden vastgelegd, en die staan omschreven in het tweede lid van artikel 8 van het EVRM. Voorbeelden van die uitzonderingen zijn de bepalingen in artikel 73 van de Wet op de lijkbezorging. Bij een natuurlijke dood is opheldering van de doodsoorzaak altijd afhankelijk van de toestemming van de nabestaanden, die ook de kosten hiervan moeten betalen.
Speculaties en allerlei wilde veronderstellingen ('tunnelvisies') over de doodsoorzaak hebben geleid tot een beruchte gerechtelijke dwaling die in 2010 werd rechtgezet in een uitspraak van het Gerechtshof in Arnhem. Sindsdien is de discussie over het zgn. 'onverklaard overlijden' weer grotendeels verstomd.
- Onverklaard doodgaan mag weer (Medisch Contact van 6 april 2010)
- Postmortaal aantonen van 'vermeende' intoxicaties
Vragen over orgaandonatie
In geval van vragen hierover is het van belang om eerst de mogelijkheden te overwegen.
Zie hiervoor:
Overlijden in buitenland
Hierover bereiken ons regelmatig vragen. Van belang hierbij is de buitenlandse wetgeving, die soms op onderdelen nogal kan verschillen van de Nederlandse regelgeving.
Meer informatie hierover:
- Overlijden tijdens luchtreis of boottochtje
- Overlijden tijdens een militaire uitzending voor Defensie
- Internationaal vervoer van stoffelijke overschotten
Het balsemen (conserveren van een lichaam voor een bepaalde of voor onbepaalde tijd) van overledenen was tot 1 januari 2010 verboden. In uitzonderlijke gevallen kon (en dat kan nog) van dit verbod ontheffing aangevraagd worden bij de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). De informatie die hierover door de overheid werd verstrekt is inmiddels van het web verwijderd.
(www.overheidsloket.overheid.nl/index.php?p=product&product_id=308)
Ontheffing bestond altijd al voor de leden van het Koninklijk Huis (de Wet op de lijkbezorging is volgens artikel 87 op hen niet van toepassing).
In Nederland is thanatopraxie middels een wijziging van de wet op de lijkbezorging mogelijk geworden. Het is toegestaan om een lijk voor ten hoogste 10 dagen te conserveren volgens artikel 71.4 van de Wet op de lijkbezorging..
Overlijden na medisch handelen
Indien een patiënt overlijdt ten gevolge van een medische fout of misser volgt geen enkel nader onderzoek indien de 'behandelend arts' (die hiervan kennis draagt) de nabestaanden weet te overtuigen dat er sprake is van een 'natuurlijk overlijden' ten gevolge van ziekte.
Medisch handelen leidt uiterst zelden tot strafbaar handelen, maar kan wel degelijk leiden tot een 'niet-natuurlijk' overlijden.
Meer informatie hierover:
Euthanasie of hulp bij zelfdoding
Hierbij is sprake van een niet-natuurlijk overlijden waarvoor een speciaal voorgeschreven wettelijke procedure moet worden gevolgd. Informatie over de gang van zaken hebben we geplaatst op:
Ongevallen en gevolgen
Bij alle dodelijke ongevallen is er per definitie sprake van een niet-natuurlijke dood. De behandelend arts van de overledene mag - indien ingeschakeld - niet overgaan tot de afgifte van een verklaring van overlijden. Bij elk overlijden als gevolg van een ongeval dient nader politieonderzoek plaats te vinden. Ook als het ongeval zonder betrokkenheid van derden heeft plaatsgevonden (val van trap of ladder, éénzijdig verkeersongeval, verdrinking, verstikking na aspiratie, etc.). Meer informatie: Ook bij 'late gevolgen' van een ongeval is sprake van een niet-natuurlijke dood. Helaas blijken veel artsen, en soms zelfs forensisch (werkzame) artsen, dit niet volledig te beseffen. Te vaak wordt abusievelijk gedacht dat alleen de 'strafvorderlijke relevantie' zou bepalen of er sprake is van een niet-natuurlijke dood. Ook de late gevolgen (> 1 jaar) van ongevallen of dodelijk verlopende complicaties van de behandeling leiden tot een niet-natuurlijke dood (ICD-10 codes: Y85-Y89).
Maatgevend is de 'externe factor' zonder welke het overlijden niet of niet op dat moment zou zijn opgetreden. Het bij dit soort overlijdensgevallen, zonder na te denken, inschakelen van geuniformeerde opsporingsambtenaren moet als uiterst ongewenst c.q. disproportioneel machtsvertoon te worden gekenschetst. De verstandige dienstdoend forensisch arts zal dit inzien en zich beperken tot een (toelichtend) telefonisch overleg met de Officier van Justitie.
Zelfdoding
Ook hierbij is sprake van een niet-natuurlijk overlijden en dient de politie te worden ingeschakeld. Ook als de zelfdoding het gevolg is van een psychiatrische stoornis. Ongeveer de helft van het jaarlijkse aantal suïcides wordt gepleegd door patiënten van de GGZ. De behandelend arts of psychiater mag geen verklaring van overlijden afgeven. Het onderzoek zal zich meestal beperken tot het uitsluiten van betrokkenheid van derden (uiterst zeldzaam). In de openbare media wordt hier weinig aandacht aan besteed (vrees voor 'copy-cat'-gedrag) en richt zich meestal op de gevolgen en niet op de oorzaken. Aangezien zelfdoding nu eenmaal niet als misdrijf kan worden vervolgd zal de Officier van Justitie het stoffelijk overschot meteen vrijgeven. De aard van het overlijden is niet-natuurlijk en de doodsoorzaak is duidelijk. Enig onderzoek naar de omstandigheden die tot de kennelijke wanhoopsdaad hebben geleid blijft meestal geheel achterwege met de motivering dat de nabestaanden onnodig belast zouden worden door nader onderzoek.
- 'Verstoring van de reguliere treinenloop' (Volkskrant 29 juni 2010)
- Suïcidepreventie in de GGZ
- Melding suïcide aan de Inspectie voor de Gezondheidszorg
- Verplichte melding suïcide verandert per 1 januari 2011
- 18 januari 2011: Minister wil aantal zelfmoorden terugdringen (NOS)
Moord en doodslag
Daarbij is het duidelijk dat nader politieonderzoek noodzakelijk is. De omgeving van het stoffelijk overschot zal onmiddellijk worden afgeschermd i.v.m. het sporenonderzoek. Duidelijk is dat een toevallig aanwezige of ingeschakelde arts geen verklaring van overlijden mag afgeven. De aangetroffen omstandigheden mogen niet veranderd worden. Hierover blijken nogal eens misverstanden te ontstaan.
Van een arts, en dit geldt ook voor de forensisch arts, wordt niet verwacht dat hij/zij op eigen gelegenheid en initiatief een soort 'opsporingsonderzoekje' gaat starten ("U bent geen Sherlock Holmes of Oberinspektor Derrick"). Helaas blijken ook een aantal forensisch artsen misschien wat te veel en te vaak naar de Britse tv-serie "Silent Witness" te hebben gekeken en te denken dat ze in de Nederlandse verhoudingen plotseling als 'Coroner' of zelfs als 'Home Office Pathologist' moeten gaan optreden of plotseling als acteur of actrice in een populaire amerikaanse televisieserie verzeild zijn geraakt met de meest wilde voorstellingen en speculaties over toedrachten, intriges en complotten.
- Televisieserie vertekent de forensische praktijk
"Het gevaar van tunnelvisie ligt altijd op de loer" - Wat doet de 'Coroner' in Engeland en Wales?
In Nederland komen de beslissingen over nader onderzoek toe aan de Officier van Justitie
Dus NIET aan de gemeentelijk lijkschouwer
Niet alle forensisch (werkzame) artsen blijken dit te beseffen en merkwaardig genoeg blijken hierover soms nogal vreemde opvattingen te bestaan:
-
‘Veel moorden blijven onopgemerkt’ (radio-fragment van 7 maart 2011)
(Voormalig NFI-patholoog in de ban van 'sensatie' berichtgeving) - 9 maart 2011: 'Honderden moorden blijven onopgemerkt'
(Uiterst curieuze uitleg van niet-natuurlijk overlijden) - 22 april 2011: ‘Niemand vertelt artsen waar ze op moeten letten’
(Dezelfde patholoog, maar nu met meer nuances en heldere uitleg) -
19 mei 2011: Antwoord Kamervragen over de capaciteit van de forensische pathologie
Minister wijst op de eigen verantwoordelijkheid van behandelend arts bij de lijkschouw
(Van gebrek aan capaciteit bij het NFI blijkt geen sprake te zijn)
Indien het duidelijk is dat er sprake moet zijn van een niet-natuurlijke dood, een ernstig vermoeden van een niet-natuurlijke dood, twijfel aan een natuurlijke dood of twijfel aan een niet-natuurlijke dood mag een arts geen verklaring van overlijden afgeven en dient onverwijld de gemeentelijk lijkschouwer te worden ingeschakeld of de Politie te worden gealarmeerd die op haar beurt de gemeentelijk lijkschouwer (forensisch arts) zal inschakelen.
Overlijden van minderjarigen - de NODO-procedure
Om de behandelrelatie met het gezin niet op het spel te hoeven zetten bleek bij onderzoek onder huisartsen in 1996 dat een aantal van hen tegen beter weten (!!) in bij gevallen van een vermoeden van niet-natuurlijke dood toch een A-verklaring van natuurlijke dood af zou geven. Hierdoor bleef inschakeling van de gemeentelijk lijkschouwer achterwege. Op grond van statistische extrapolatie kwamen de auteurs tot de discutable schatting dat in 1996 in Nederland 40 kinderen van 0-18 jaar overleden zouden zijn door mishandeling. (Bron: Kuyvenhoven et al. Ned Tijdschr Geneesk 1998;142:2515-8.)Om deze reden wordt bij de voorgestelde de NODO-procedure bij gevallen van onverklaard overlijden de huisarts of kinderarts volledig buitenspel gezet met wettelijke dwang om inzage in de dossiers te verstrekken. Daarmee wordt ook het "medisch beroepsgeheim" volledig ter zijde geschoven. Weigering om inzage in het medisch dossier (en andere dossiers) te verschaffen betekent 'belemmeren van de lijkschouw' en is volgens art. 80 van de Wet op de lijkbezorging strafbaar gesteld met een gevangenisstraf van drie maanden. De NODO-procedure (nog niet in werking getreden) gaat, zoals het er nu uitziet, alleen bij overlijden van levendgeborenen na 28 dagen gelden, en bij overlijden buiten het ziekenhuis, en is niet van toepassing bij doodgeboorte.
Tot 29 mei 2010 had ook de Inspecteur van het Staatstoezicht op de Volksgezondheid geen recht op inzage van het medisch dossier zonder toestemming van de patiënt of nabestaanden. Indien er aanwijzingen zijn voor een niet-natuurlijke dood (ook bij twijfel aan een natuurlijke dood) dient de NODO-procedure niet te worden opgestart en wordt de Officier van Justitie op de hoogte gesteld door de gemeentelijk lijkschouwer. De gemeentelijk lijkschouwer is niet in dienst van politie of justitie en heeft uitsluitend een signalerende functie en is niet bij het nader onderzoek betrokken. De Officier van Justitie krijgt dan verder de regie in handen over (eventueel) nader strafrechtelijk onderzoek. Bij de beantwoording van Kamervragen op 8 maart 2011 werd de plicht tot overleg nog eens uitvoerig uitgelegd door de staatssecretaris van Veiligheid en Justitie.
Overlijden in detentie
Hiervoor geldt een speciale procedure. In Nederland overleden in 2010 volgens het ministerie van Justitie en Veiligheid 32 gedetineerden. Maar mogelijk ligt dat aantal hoger. Gedetineerden die ernstig ziek vanuit een huis van bewaring of gevangenis naar een ziekenhuis worden gebracht en daar overlijden blijken door justitie niet te worden meegeteld in de overzichten. Volgens Justitie zijn ze in die gevallen niet overleden in een penitentiaire inrichting.-
21 mei 2011- Dood in het gevang (Argos)
(Pleidooi voor onafhankelijk onderzoek bij elk sterfgeval)
Bij de beantwoording van Kamervragen op 24 mei 2011 n.a.v. de bovenstaande radio-uitzending wees de staatssecretaris opnieuw naar de bovenvermelde circulaire.
Wellicht ten overvloede wijzen we er op dat het 'vaststellen van een natuurlijke dood' zonder nader onderzoek (dus inclusief sectie) in feite een contradictio in terminis is. Als een familielid van uzelf in detentie overlijdt zou u ook willen dat een volledig postmortaal onderzoek plaats zou vinden. Dus niet alleen een 'uitwendige schouw' met een simpele verklaring van overlijden.
Informatieverstrekking aan nabestaanden
Indien er sprake is van natuurlijk overlijden kunnen door de arts, naar eigen oordeel en zonder enige bemoeienis van Politie of Justitie, inlichtingen worden verstrekt aan de nabestaanden. Sinds 1 januari 2010 mag de behandelend arts bij minderjarigen geen verklaring van overlijden meer afgeven zonder overleg met de gemeentelijk lijkschouwer.Bij een niet-natuurlijk overlijden zal de lijkschouw zijn verricht door de gemeentelijk lijkschouwer, die de Officier van Justitie inlichtingen verschaft over de bevindingen zodat deze een besluit kan nemen over nader onderzoek.
Als er sprake is van nader justitieel of strafrechtelijk onderzoek mogen door de gemeentelijk lijkschouwer geen mededelingen, dan met toestemming van de Officier van Justitie, worden gedaan aan derden (ook niet aan al of niet behandelend artsen).
Als de gemeentelijk lijkschouwer een A-verklaring van natuurlijk overlijden afgeeft volgt er (per definitie) geen nader justitieel onderzoek en kan de Offcier van Justitie geen bezwaar maken tegen het geven van informatie voor zover dit niet in strijd is met het medisch beroepsgeheim (dat zich ook uitstrekt over het overlijden heen) of 'kennelijke' belangen van de overledene. Formeel gesproken zou de overledene toestemming moeten geven voor het verstrekken van nadere informatie die is verkregen door (ongevraagd) medisch-forensisch onderzoek aan zijn/haar lichaam. Uiteraard behoort het tot de taak van de forensisch arts, in het geval hij/zij een natuurlijk overlijden vaststelt en een A-verklaring afgeeft, om dan ook de nabestaanden en de behandelend arts hierover te informeren. Bij een natuurlijk overlijden blijven Politie en Justitie volledig buiten beeld.
De forensisch arts (als gemeentelijk lijkschouwer) adviseert alleen over nader onderzoek dat nog dient plaats te vinden n.a.v. van door hem/haar aangetroffen feiten en omstandigheden. Bij het nader onderzoek is de forensisch arts, die geen opsporingsbevoegdheden heeft, niet meer betrokken. De forensisch arts is ook als niet behandelend arts t.a.v. de overledene (als 'patiënt') onderworpen aan de richtlijnen voor artsen van de KNMG en de WGBO. Of en in welke omvang er nadere inlichtingen worden verstrekt blijft daarmee te allen tijde ter beoordeling van de forensische arts. Er is, behalve naar de Officier van Justitie, geen actieve 'informatie-plicht' voor de forensisch arts, en ook geen 'informatie-recht' van nabestaanden (of hun rechtsbijstandsverleners in aansprakelijkheidskwesties rondom het overlijden) of van artsen die de overledene bij leven hebben behandeld. Ook aan verzekeringsmaatschappijen worden door de forensisch arts geen inlichtingen verstrekt (zoals ook vastgelegd in de richtlijnen van de KNMG).
Tot slot:
De informatie op deze webpagina wordt voortdurend aangepast en aangevuld naar aanleiding van opmerkingen, correcties, suggesties voor verbetering, etc.
Als u ook een bijdrage wilt leveren of wat mist: laat het ons dan weten via
forum@fomat.nl.